İslam Dünyasının Entelektüel Krizi

Selim Dervişoğlu

İslam Dünyasının Entelektüel Krizi: 
Epistemolojik Tıkanıklık, Modernite ve Geleceğin İnşasıBir medeniyetin canlılığı, çağının sorunlarına özgün cevaplar üretebilme ve bilgi havuzuna katkıda bulunabilme yeteneğiyle ölçülür. İslam dünyası ise çok uzun zamandır kendi bilgisini ve kavramlarını üretememe sorunuyla karşı karşıyadır. Bilim ve felsefe sahasında yeni ve evrensel üretimler yapmak yerine, yüzyıllar öncesinin tartışmalarını günümüze taşıyarak vakit geçirmek, entelektüel sahada bir tür "oyalanma süreci" yaratmaktadır. Bu durum, İslam medeniyetinin kurucu çağlarındaki dinamizmi kaybettirerek onu tarihin pasif bir nesnesi haline getirmiştir. Günümüzde yapay zekâ, kuantum fiziği, biyoteknoloji ve dijitalleşme gibi devrimsel dönüşümler çok karmaşık ve hızlı bir şekilde ilerlerken, bu yenilikleri yakalamak ciddi bir zihniysel ve fiziksel efor gerektirmektedir. Maalesef bu efor İslam dünyasında süreklilik arz eden bir pratiğe dönüşememektedir. Yeni sürece entegre olabilmek için gereken güçlü altyapı ve hazırlık çalışmaları mevcut olmadığı gibi, ortaya konan kısmi teknoloji transferleri ve pasif çabalar da ithal kavramlar üzerinden yürümektedir. Kendi kriterlerini yansıtmayan bu ithal düşünceler, İslam dünyasının bünyesinde uyuşmazlığa yol açmakta ve toplumları kendi dışlarında gelişen küresel kaosa katlanmak zorunda bırakmaktadır.Oysa İslam'ın kurucu metinleri ve temel referansları incelendiğinde; bilime, bilgiye, üretime ve tefekküre muazzam bir değer verildiği görülür. Tarihsel süreçte Müslümanlar, akletmeyi ve evreni anlamlandırmayı ibadet eksenli bir görev olarak addederken, yüzyıllar içerisinde bu temel kaynakların özünden uzaklaşmışlardır. Bu kopuşun neticesinde, zamanın ruhunu okumaktan aciz arkaik düşünceler güncellenerek dogmalaştırılmıştır. Hakiki bilim ve felsefenin yerini hurafelerin, yanıltıcı ve sahih olmayan bilgilerin alması, toplumsal zihniyeti daha da bulanık hale getirmiştir. Sosyo politik düzlemde ise bu kriz iki uçlu bir trajediye dönüşmektedir: Coğrafyanın bir bölümü savaş, işgal, sömürge ve zulüm altında can çekişirken, inim inim inleyen bu mazlum halkların entelektüel faaliyetlere zaman ayırma lüksü bile bulunmamaktadır. Diğer tarafta, coğrafyanın sunduğu kaynaklar sayesinde lüks içinde yaşayan kitleler ise bu zenginliğin sefahatinde boğularak medeniyet iddiasından tamamen uzaklaşmaktadır.Yaşanan bu kaotik ve kronik sorunları aşmanın ilk ve en radikal adımı, eğitim sisteminde köklü bir epistemolojik devrim gerçekleştirmektir. Eğitimdeki ezberci yaklaşım derhal bitirilmeli, bilginin kendisini değil bilginin nasıl üretileceğini öğreten yöntem odaklı bir sisteme geçilmelidir. Türkiye’de yürütülen maarif model çalışmaları, bu dogmatik yapıyı kırmaya yönelik önemli arayışlardır. Mantık, felsefe ve bilim metodolojisinin müfredat kapsamına güçlü bir şekilde yeniden alınması, sorgulayan, soru sormaktan korkmayan ve dogmalara karşı eleştirel yorumlama yeteneği gelişmiş yeni bir neslin yetişmesi için şarttır. Bugün modern bilimler ile İslam dünyası arasında gözüken derin kopukluk, ancak bilim felsefesinin tüm disiplinlerde yaygınlaştırılmasıyla giderilebilir. Yeni nesil entelektüel kadrolar; yapay zekâ felsefesini, kuantum fiziğinin getirdiği yeni gerçeklik algısını ve modern sosyolojinin parametrelerini derinlemesine analiz edebilecek bir donanıma kavuşturulmalıdır.Medeniyetler arası ilişkilerde Batı’dan gelen teknolojiyi ve bununla birlikte dayatılan yaşam tarzlarını körü körüne almak, kültürel bir intihardır. Bunun yerine, toplumsal ve ahlaki dinamikleri dikkate alan, sosyal ve etik durumları göz ardı etmeyen "seçici bir sahiplenme" süzgeci inşa edilmelidir. Teknolojik gelişmeler mutlaka ahlaki ve kültürel süzgeçlerden geçirilerek yerlileştirilmelidir. Bu doğrultuda, İslam dünyasının kendi kriterlerine uygun adalet, mahremiyet ve mülkiyet kavramlarını dijital çağın şartlarına göre yeniden üretmesi gerekir. Somut bir gelecek vizyonu çizebilmek adına; coğrafyanın kaotik alanlarından uzak, istikrarlı merkezlerde teknoloji, yazılım, biyoteknoloji ve dijital yapılanmayı koordine edecek uluslararası ortak kurumlar kurulmalıdır. Siyasetin ve popülizmin gölgesinden uzak, ortak akıl düşünce kulüpleri ile felsefe ve sosyoloji enstitüleri yaygınlaştırılmalı, bilimsel altyapı fonlanmalıdır.İslam dünyasının geleceğini, yapısal krizleri analiz etmeden ve felsefi altyapısını kurmadan inşa etmek imkansızdır. Kendi bilgisini üretemeyen toplumlar, başkalarının ürettiği bilginin ve geleceğin kölesi olmaya mahkûmdu. Tarih sahnesine yeniden özne olarak çıkabilmenin yolu; ezberci dogmatizmin terk edilmesinden, sahih bilgiye yönelmekten, felsefe ve mantığın rehberliğinde modern bilimlerle entegre olmaktan geçer. Ancak bu zihniyet dönüşümü gerçekleştirildiğinde, İslam dünyası içine düştüğü katlanılması zor kaotik süreçlerden kurtulacak ve hak ettiği adil, üretken ve aydınlık geleceği kendi elleriyle çizebilecektir