YENİ BİR EĞİTİM DÖNEMİNE BAŞLARKEN

Selim Dervişoğlu

Bir toplumun refahı, ekonomik bağımsızlığı ve küresel rekabet gücü, yalnızca sahip olduğu doğal kaynaklara ya da sermayeye değil, yetiştirdiği insan gücünün niteliğine de bağlıdır. Bu nedenle eğitim sistemi ile ülkenin ekonomik üretim kapasitesi arasında güçlü ve sürekli bir ilişki kurulması gerekir. Türkiye'nin eğitim politikasının günübirlik ihtiyaçların ve dönemsel yaklaşımların ötesine taşınabilmesi için, eğitim ile çalışma hayatı arasındaki ilişkinin daha gerçekçi veriler üzerinden yeniden ele alınması zorunludur.
Bugün eğitim sisteminin önemli sorunlarından biri, hangi alanlarda ne kadar insan gücüne ihtiyaç duyulduğu ile okullarda hangi alanlarda öğrenci yetiştirildiği arasındaki ilişkinin yeterince güçlü kurulamamasıdır. Oysa bir ülkenin insan kaynağı planlaması yalnızca okul ve öğrenci sayıları üzerinden yapılmamalıdır. Sanayinin, tarımın, hizmet sektörünün, teknolojinin ve yükseköğretimin gelecekte hangi nitelikte insan gücüne ihtiyaç duyacağı önceden görülmeli ve eğitim politikaları bu ihtiyaçlara göre şekillendirilmelidir. Bunun için ekonomik talep, ihtiyaç duyulan beceriler, meslekler, eğitim programları, öğrenciler, mezunlar ve istihdam arasındaki ilişkiyi aynı sistem içerisinde izleyebilen bir veri yapısına ihtiyaç vardır.
Bu noktada sanayi verileri önemli bir başlangıç noktası oluşturabilir. Ancak yalnızca sanayi sektörüne bakmak yeterli değildir. Sanayi, tarım, hizmetler, teknoloji, yükseköğretim ve diğer ekonomik alanların tamamını kapsayan bir insan kaynağı planlaması yapılmalıdır. Hangi bölgede hangi sektörlerin büyüdüğü, hangi mesleklerde çalışan açığı bulunduğu, hangi mesleklerin gelecekte önem kazanacağı ve hangi alanlarda insan kaynağı fazlası oluşabileceği düzenli olarak takip edilmelidir. Böyle bir sistem kurulabildiğinde eğitim yatırımları da daha doğru yönlendirilebilir.
Burada yapay zekâ ve veri bilimi önemli bir araç olarak kullanılabilir. Ancak yapay zekânın eğitim politikalarının yerine geçmesi değil, karar vericilere daha doğru ve kapsamlı veriler sunması esas alınmalıdır. Öğrencilerin yalnızca sınav sonuçlarına göre değerlendirilmesi yerine, bölgesel istihdam verileri, sektörlerin ihtiyaçları, mezunların iş bulma oranları, mesleklerin gelecekteki durumu ve öğrencilerin sahip olduğu beceriler birlikte değerlendirilebilir. Böylece eğitim sistemi, yalnızca bugünün ihtiyaçlarına cevap veren değil, gelecekte ortaya çıkabilecek değişimleri de dikkate alan bir yapıya dönüşebilir.
Asıl mesele teknolojiyi eğitim sistemine eklemek değil, doğru veriyi doğru kararla buluşturabilmektir. Bir okulda belirli bir alana çok sayıda öğrenci yönlendirilirken aynı bölgede o alanda istihdam imkânlarının azalması, buna karşılık başka bir alanda ciddi çalışan açığı bulunması eğitim ile ekonomik hayat arasındaki kopukluğun göstergesidir. Bu kopukluk devam ettiği sürece diplomaların sayısı artabilir ancak eğitim ile istihdam arasındaki sorun çözülemez.
Türkiye'nin geleceğe dönük insan kaynağı planlamasında bölgesel farklılıklar da dikkate alınmalıdır. Her ilin ekonomik yapısı, sanayi kapasitesi, tarımsal üretimi, nüfusu ve istihdam olanakları birbirinden farklıdır. Bu nedenle bütün ülkeye aynı eğitim ve insan kaynağı planını uygulamak yerine, ulusal hedeflerle bölgesel ihtiyaçları birlikte değerlendiren daha esnek bir sistem kurulmalıdır. Bir bölgede sanayi ve teknoloji alanında ihtiyaç duyulan insan gücü ön plana çıkarken başka bir bölgede tarım, lojistik, sağlık veya turizm alanları daha önemli olabilir.
Böyle bir sistem aynı zamanda mesleki ve teknik eğitimin yeniden değerlendirilmesini de gerektirir. Mesleki eğitim yalnızca akademik eğitimde başarısız öğrencilerin yönlendirildiği bir seçenek olarak görülmemeli, ülkenin üretim kapasitesini doğrudan destekleyen stratejik bir insan kaynağı alanı olarak ele alınmalıdır. Okullar ile işletmeler arasındaki ilişkinin güçlendirilmesi, öğrencilerin gerçek çalışma ortamlarını tanıması ve eğitim programlarının sektörlerdeki teknolojik değişimlere göre güncellenmesi bu açıdan büyük önem taşımaktadır.
Eğitim sisteminin başarısı yalnızca öğrencilerin sınavlarda aldığı puanlarla ölçülemez. Bir öğrencinin aldığı eğitimin onun yaşamına, mesleğine ve topluma ne ölçüde katkı sağladığı da değerlendirilmelidir. Bu nedenle eğitim politikalarının sonuçları mezuniyet sonrasında da izlenmelidir. Mezunların hangi alanlarda çalıştığı, ne kadar sürede istihdam edildiği, aldığı eğitimin iş hayatındaki karşılığının ne olduğu ve hangi becerilere ihtiyaç duyduğu düzenli olarak takip edilirse eğitim sisteminin eksikleri daha açık biçimde görülebilir.
Sonuç olarak Türkiye'nin eğitim politikası ile ekonomik kalkınma politikası birbirinden bağımsız düşünülemez. Ülkenin gelecekte ihtiyaç duyacağı insan kaynağının bugünden planlanması, bunun için güvenilir verilerin toplanması ve eğitim kararlarının bu veriler ışığında alınması gerekmektedir. Sanayiden tarıma, hizmet sektöründen yükseköğretime kadar bütün alanları kapsayan bir insan kaynağı haritası oluşturulması, Türkiye'nin eğitim politikalarında önemli bir dönüşüm sağlayabilir. Amaç yalnızca daha fazla öğrenci yetiştirmek değil, ülkenin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan gücünü doğru zamanda ve doğru yerde yetiştirebilmektir. Eğitim ile ekonomi arasındaki bağ güçlendirildiğinde okul, üniversite ve çalışma hayatı birbirinden kopuk yapılar olmaktan çıkar; aynı insan kaynağı planlamasının birbirini tamamlayan parçaları hâline gelir.